I. Charakter prawny Aktu Restytucji
Akt Restytucji Porządku Konstytucyjnego Rzeczypospolitej Polskiej nie stanowi aktu ustawodawczego w rozumieniu prawa stanowionego ani aktu pochodzącego od istniejących organów władzy publicznej. Jego źródłem jest pierwotna władza konstytucyjna Narodu, rozumiana w doktrynie prawa konstytucyjnego jako zdolność wspólnoty politycznej do samodzielnego ustanowienia bądź odtworzenia podstawowego porządku ustrojowego państwa.
Władza konstytucyjna pierwotna:
- nie jest delegowana,
- nie wynika z obowiązującej konstytucji,
- nie podlega ograniczeniom prawa pozytywnego.
Akt Restytucji funkcjonuje zatem ponad i poza istniejącym porządkiem normatywnym, gdyż jego przedmiotem jest rozstrzygnięcie o legalności samego tego porządku.
II. Legalność Konstytucji kwietniowej z 1935 r.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 kwietnia 1935 r. została uchwalona:
- przez konstytucyjnie umocowany Sejm i Senat,
- podpisana przez Prezydenta RP,
- ogłoszona w Dzienniku Ustaw,
- wprowadzona w życie zgodnie z obowiązującym prawem.
Z punktu widzenia formalnej teorii prawa była ona najwyższym aktem normatywnym II Rzeczypospolitej.
Konstytucja ta:
- nie została nigdy skutecznie derogowana,
- nie została uchylona w trybie przez nią samą przewidzianym,
- nie została zniesiona przez akt Narodu jako suwerena.
Wszelkie zmiany ustrojowe po 1944 r. miały charakter rewolucyjny i faktyczny, a nie konstytucyjny, co w doktrynie oznacza zerwanie legalizmu, a nie jego kontynuację.
III. Ciągłość państwa a zerwanie porządku konstytucyjnego
Prawo konstytucyjne i międzynarodowe rozróżnia:
- ciągłość państwa jako podmiotu prawa międzynarodowego,
- ciągłość rządu,
- ciągłość porządku konstytucyjnego.
Państwo polskie:
- nie przestało istnieć w 1939 r.,
- posiadało legalne władze konstytucyjne na uchodźstwie,
- było uznawane przez społeczność międzynarodową.
Utrata faktycznej kontroli nad terytorium nie oznacza utraty bytu państwowego, a jedynie czasową niezdolność do wykonywania władzy.
IV. Charakter ustrojów ustanowionych po 1944 r.
Organy władzy powstałe po 1944 r.:
- nie wywodziły się z Konstytucji z 1935 r.,
- nie posiadały mandatu Narodu Polskiego,
- zostały ustanowione w warunkach przymusu zewnętrznego.
Z punktu widzenia doktryny prawa:
- stanowiły porządek faktyczny,
- pozbawiony legitymacji konstytucyjnej.
Nie doszło do konstytucyjnej sukcesji, lecz do bezprawnego zerwania ciągłości ustrojowej.
V. Brak restytucji po 1989 r.
Transformacja ustrojowa po 1989 r. miała charakter:
- negocjowany,
- instytucjonalnie ciągły,
- oparty na aktach prawnych PRL.
Nie dokonano:
- aktu zerwania z nielegalnym porządkiem,
- stwierdzenia nieważności ustrojowej PRL,
- przywrócenia legalnej konstytucji II RP.
Konstytucja z 1997 r. została uchwalona w ramach porządku wywodzącego się z PRL i nie była efektem wykonania pierwotnej władzy konstytucyjnej Narodu.
VI. Podstawa prawna restytucji
Prawo Narodu do samostanowienia:
- ma charakter powszechny i nadrzędny,
- przysługuje niezależnie od obowiązujących konstytucji,
- obejmuje prawo do wyboru i przywrócenia ustroju państwa.
Akt Restytucji:
- nie tworzy nowego państwa,
- nie neguje ciągłości Rzeczypospolitej,
- odtwarza legalny porządek konstytucyjny przerwany bezprawnie.
VII. Skutki prawne Aktu Restytucji
Akt Restytucji powoduje w szczególności:
- przywrócenie Konstytucji z 1935 r. jako najwyższego prawa RP,
- czasowe utrzymanie obowiązującego prawa w zakresie niesprzecznym,
- obowiązek ponownego ukonstytuowania organów władzy,
- otwarcie drogi do dalszej konstytuanty narodowej.
Akt ten ma charakter odbudowy legalizmu, a nie rewolucji ustrojowej.
VIII. Orzecznictwo międzynarodowe i doświadczenia porównawcze
1. Niemcy
Federalny Trybunał Konstytucyjny RFN w orzeczeniu z 31 lipca 1973 r. stwierdził, że:
- państwo niemieckie przetrwało upadek ustrojowy 1945 r.,
- zmiana konstytucji nie oznacza utraty tożsamości państwowej,
- porządek faktyczny nie jest równoznaczny z legalnym.
Rozróżnienie między ciągłością państwa a zerwaniem konstytucyjnym ma pełne zastosowanie do przypadku Polski.
2. Państwa bałtyckie
Litwa, Łotwa i Estonia:
- uznały okres władzy sowieckiej za okupację,
- dokonały restytucji konstytucji sprzed okupacji,
- zostały w tym zakresie zaakceptowane przez społeczność międzynarodową i ETPCz.
Państwa te nie powstały na nowo, lecz wznowiły wykonywanie suwerenności.
IX. Konkluzja końcowa
Akt Restytucji Porządku Konstytucyjnego Rzeczypospolitej Polskiej stanowi wykonanie niezbywalnego prawa Narodu Polskiego do przywrócenia legalnego ładu państwowego, przerwanego w wyniku bezprawnego narzucenia obcego ustroju.
Akt ten:
- mieści się w standardach prawa międzynarodowego,
- znajduje oparcie w doktrynie i orzecznictwie porównawczym,
- nie narusza ciągłości państwa,
- przywraca zasadę legalizmu konstytucyjnego.
